“Ja, maar ik heb gehoord dat…”

Het is een zin die ik bijna dagelijks voorbij zie komen in de comments onder online posts. Het is de vaste inleiding van een gerucht, een snelle aanname, of een directe aanval op iemands integriteit. “Wist je niet dat zij helemaal niet zo zuiver is, maar is omgekocht?” Of: “Hij wordt gestuurd door het valse licht, dat heb ik gehoord van…”

Laatst kregen we ook opeens zo’n reactie over Greta Thunberg: “Maar wist je dan niet dat zij eigenlijk heel fout is?” Ik vond dat zo apart. Hier is een jonge vrouw die letterlijk haar hele leven op het spel zet voor de aarde, voor anderen en voor de Palestijnen, en toch is één gerucht of een handig frame blijkbaar genoeg om haar in de ogen van sommigen compleet af te serveren.

Maar niet alleen over Greta, ook over anderen die proberen goed te doen in het maatschappelijke, spirituele en politieke veld. En ik wil ook niet beweren dat nu opeens alles en iedereen handelt uit de meest zuivere intenties.
Het is een bijzonder psychologisch mechanisme hoe snel we bereid zijn iemand af te branden zonder dat we nog echt weten of het bewezen is. Zonder de inhoud van iemands boodschap of daden werkelijk te toetsen, richten we ons pijlsnel op de persoon zelf. Vanuit de psychologie is dit een bekend en heel nuchter mechanisme: de geloofwaardigheidsaanval, oftewel karaktermoord. En de manier waarop dit in ons brein werkt, is even logisch als verontrustend.

Het maakt namelijk handig gebruik van de manier waarop ons brein informatie filtert. We denken vaak dat we rationele wezens zijn, maar de werkelijkheid is dat we altijd eerst emotioneel reageren. Dit noemen we de affect-heuristiek. Het is een mentale snelweg: in plaats van rustig de feiten te wegen, stelt ons brein onbewust de simpele vraag: “Wat voor gevoel geeft dit mij?”

Zodra de insinuatie valt dat iemand “omgekocht” of “fout” is, ontstaat er direct een klein vlammetje van wantrouwen in ons systeem. Of het feitelijk klopt is op dat moment al secundair geworden; het negatieve gevoel is er al en ons brein gaat vervolgens actief op zoek naar argumenten om dat gevoel te rechtvaardigen. Dit wordt versterkt door onze natuurlijke negativity bias: negatieve informatie weegt voor ons brein nu eenmaal zwaarder dan positieve. Eén gerucht over vermeende onzuiverheid overschaduwt in onze waarneming moeiteloos jaren van consistent, integer gedrag.

Als we dit online gaan delen, krijgt de groepsdynamiek vrij spel. In digitale platforms treedt een vorm van massahypnose of deindividuatie op: we voelen ons minder persoonlijk verantwoordelijk voor ons oordeel en herhalen felle uitspraken die we recht in iemands gezicht nooit hardop zouden durven uitspreken. Als genoeg mensen het herhalen, ontstaat de illusie van betrouwbaarheid.

Het intrigerende is dat deze online karaktermoord en de mechanismen van manipulatieve leiders precies dezelfde bouwstenen delen, alleen in omgekeerde richting. Waar een sekteleider de rollen omdraait om zichzelf tot slachtoffer te maken wanneer de waarheid aan het licht komt, gebruikt een online menigte exact dezelfde groepsdynamiek om een ander juist tot dader te maken. Het is exact dezelfde psychologische infrastructuur, alleen ingezet vanuit een andere positie.

Als we werkelijk streven naar bewustwording, zelfrealisatie en innerlijke rust, ligt de sleutel in het herkennen van deze mechanismen in onszelf. Durven we stil te staan bij onze eigen reflexen en oordelen?

De volgende keer dat je merkt dat je getriggerd wordt door een “ik heb gehoord dat…”, daag jezelf dan eens uit om dieper te onderzoeken. Reageer je op een feitelijke waarheid, of laat je je meeslepen door het collectieve napraten van de menigte?

Liefs Bonnie